“Zeg maar gewoon ‘gelukkig Nieuwjaar’, daar zit toch geen betekenis achter”

“Omdat het meerwaarde geeft aan je leven.” Wuustwezel, Vlaanderen en de rest van de wereld zetten zich schrap voor een met champagne en vuurwerk geflambeerde feestnacht, en vijf vrijwilligers verklaren waarom ze deze oudejaarsavond in een palliatief centrum doorbrengen. Ook de laatste 31 december mag er in Coda één met bubbels en foie gras zijn.

Contrasten vormen de motor van deze aardbol: een zacht galmende kleuter heeft me amper één uur eerder in ruil voor een koek het allerbeste toegezongen – één van de mooiste tradities in onze contreien – wanneer ik door een schuifdeur het dagcentrum van palliatief centrum Coda binnenwandel. Terwijl de kinderen hun snoepgoed tellen, serveren Ellen Stijl en Frieda Vanden bossche koffie voor Jeremy en Francine. In een groot uitgevallen volière sjirpen gulden vogels, en Ellen vertrouwt ons toe dat het allerminst een opgave is om deze oudejaarsdag in het dagcentrum van Coda door te brengen. “We komen elke maandag, dus waarom zouden we deze maandag overslaan?”

Pano Vrijwilligers tijdens Oudjaar..Palliatief centrum CODAZowel de twee vrijwilligers als de twee gasten melden dat het al de hele week een feestweek was, met onder meer appetijtelijke menu’s. “En met cava, maar dat is eigenlijk niet het vermelden waard: we drinken hier élke middag cava”, glimlacht Ellen (57), die al bijna anderhalf decennium vrijwilligster is voor Coda. “De cavafles staat standaard in de koelkast”, zegt Francine. “Als er geen cava is, zijn we ontgoocheld.”

Op deze oudejaarsmiddag geen ontgoocheling. Wanneer de timide Francine out of the blue stil maar vastberaden het woord neemt – dat de twee vrijwilligers tot het erg geringe kliekje mensen behoren met wie ze in een gesprek niet aan de oppervlakte blijft drijven maar wel naar de diepte duikt – rollen er enkele tranen over Ellens wang. “Ons gevoel – de ziekte, het idee – dat kunnen wij alleen doorvoelen. Maar deze mensen hebben het talent heel ver mee te gaan”, zweert de lucide tachtiger.

Maar voorts geen tranen. “Omdat hier geleefd wordt”, zegt Ellen. “Als ik mensen vertel dat ik vrijwilligerswerk doe, krijg ik complimenten. Tot ik zeg dat ik het hier doe – ‘dáár?!’ Dan praten ze er moeizaam over. Ongeneeslijk ziek zijn en sterven hangt nog steeds in de taboesfeer, hè. Jammer, want we weten niet hoe ermee om te gaan, terwijl het ons allemaal te wachten staat. En het is hier ook gewoon leuk: je moest eens weten hoeveel hier gelachen wordt.”

‘Kan ik helpen?’

De vele vrijwilligers – Ellen en Frieda zijn deze oudejaarsdag slechts twee exponenten –  maken het verschil tussen Coda en een ziekenhuis, klinkt het. Ze hebben een opleiding gekregen, maar eentje waar niet gefocust wordt op hard vakmanschap. Meevoelen is belangrijker, net als motivatie. Frieda haalt die uit een zelf doorworstelde ziekte, Ellen uit een vorm van roeping. “Toen ik zag dat ze hier vrijwilligers zochten, wist ik: dát wil ik doen.”

Pano Vrijwilligers tijdens Oudjaar..Palliatief centrum CODAZe moeten luisteren en voelen, er zíjn. “Als je ziek wordt, blijf je nog steeds dezelfde”, vertelt Frieda (55). “En dat vergeten mensen wel eens. Net zoals ze plots lijken te vergeten hoe het vroeger was. Tactiel contact, bijvoorbeeld, is van groot belang – zéker nu. Maar familie of vrienden aarzelen plots: zou ik nog een knuffel geven, of een kus? Als iemand terminaal is, is-ie plots de zieke. En krijgt-ie slechts vragen als ‘hoe gaat het?’ of ‘kan ik je helpen?’. Allemaal goedbedoeld, natuurlijk, maar vervelend.”

“Zo is het: als ze m’n eten beginnen voorkauwen, vliegen ze er uit”, lacht Jeremy, die drie dagen per week in het dagcentrum doorbrengt. Het is iets voor vier wanneer de veertiger opgepikt wordt door een ambulancier van Falck. Omdat hij de patroon van de hier soms gewaardeerde galgenhumor schijnt te zijn, vraag ik hem wat ik ‘m mag wensen. “Gelukkig Nieuwjaar is goed genoeg. Dat zegt iedereen, en er zit toch niks achter.”

Er volgt een fikse omhelzing tussen Jeremy en de twee dames. “Omdat dat de manier is waarop we hier élke keer afscheid nemen”, verklaart Ellen. Een lieve vrouw met Hollandse jovialiteit en Kempische beminnelijkheid streelt even later mijn rug. Jeremy zal de overgang vieren met zijn kinderen van zes en acht.

Vijfsterrenhotel

Contrasten vormen enzovoort: in de keuken van de hospice – waar acht gasten verblijven die volgens het gangbare gemiddelde nog drie weken te gaan hebben  – staat een mandje met suikerbonen en naamkaartje. Hilde du Pont (54), Koen De Kort (56) en Nicole Danlos (70) bereiden er een krabcocktail, eendenborstslaatje en bladerdeegkoekje met pesto, en foie gras, gerookte paling en zalm.

Pano Vrijwilligers tijdens Oudjaar..Palliatief centrum CODATussen een eerste gebakje en dito koffie vertellen de drie dat het woord opoffering een weinig accurate omschrijving is. “Ik heb nog nooit vrijwilligers moeten zoeken voor een oudejaarsavond”, aldus hoofdverpleegkundige Ann Schrauwen.  “Ik zou toch maar thuiszitten met mijn man,” pikt Hilde in, “dus kan ik evengoed hier een handje toesteken.” Nicole knikt instemmend, dat dit oudejaarsengagement allerminst een last is. En dat ze het ook simpelweg graag doet, dit werk. Of de term graag in deze context niet relatief is? Het klinkt categoriek van neen. “Omdat dit vrijwilligerswerk je niets afneemt, maar net veel geeft: meerwaarde aan je eigen leven. We mogen met deze mensen op pad in één van de belangrijkste trajecten van hun leven. En daar leer je veel uit.”

Een strakke planning voor deze oudejaarsavond is er niet, die is er nooit in Coda: on verra. Sommige gasten slapen, of hebben geen nood aan hapjes. Anderen laten zich het glaasje cava wel bevallen, zoals Jos. De 72-jarige man heeft net bezoek gehad van familie, en kijkt uit naar Nieuwjaarsdag. “Omdat er morgen veertien kinderen en kleinkinderen komen vieren. Dat was ook mijn grootste doel toen ik hier twee weken geleden kwam: de feestdagen. Daarna zijn er nieuwe ankerpunten, verjaardagen bijvoorbeeld, maar dat zien we dan wel weer. Ik bekijk het dag per dag. Soms zitten er absolute rotdagen tussen, amai mijne frak. Maar de volgende ochtend is het beter, en ben je ook weer tevreden. (Toont een netjes handgeschreven papier) Ik heb opgeschreven wie wanneer op bezoek komt. Je ziet: het duurt nog twee weken voor ik opnieuw tijd heb voor iemand. Ik ben drukker bezet dan een specialist (lacht).”

Hij toast met Nicole op de avond, dankbaar. Dat hij in een vijfsterrenhotel is terechtgekomen is, zegt hij. “Een vrijwilligster vertelde me dat ze soms ook niet moeten komen, wanneer het te rustig is. ‘Dan valt heel m’n zondag in duigen’, zei ze. Dat mensen ongelukkig zijn als ze hier niet kunnen zijn voor ons – dat zijn de échte.”

Pano Vrijwilligers tijdens Oudjaar..Palliatief centrum CODAMeest intense feest

Aan het andere eind van de gang trakteert Hilde de 85-jarige Lia op bubbels. Ze heeft een nieuw rokje gekocht, vertelt ze, een beetje mini wel. En ze vindt het jammer dat onze fotograaf net nu moet langskomen, nu haar moderne bril stuk is. “En geef me mijn rode schoenen eens, in plaats van mijn pantoffels.”

Lieve Lia vertelt over het bijzondere gevoel dat ze thans verplicht is te ervaren, Hilde tracht sluimerende tristesse te counteren. “Aan alles komt een einde, maar dit is wel een heel erg speciaal einde. Een pijnlijk ook. (Herpakt zich) De mensen hier, zo lief! Het lijkt of ze uitgekozen zijn. Toewijding, volharding, sympathie: ik heb hier nog geen halve weigering of kritiek gehoord. Edele daden zijn het.” Even onverwacht als de vrijwilligster stapt de dochter van de vrouw binnen. Lia’s ogen lichten op, haar heupen wippen zachtjes uit de zetel. “Mijn allerliefste dochter.”

Het is een uur of zeven en in de woonkamer van de hospice – de kerstboom en achtergrondmuziek zorgen voor rust, het salon en de piano voor huiselijkheid – genieten drie vrijwilligers, drie verpleegkundigen, twee gasten en een dochter van de hapjes en elkaar. Jos vraagt ‘mevrouw’ hoelang zij hier al is, Lia start vervolgens een monoloog die tot ieders tevredenheid niet te snel afgebroken wordt – over reizen naar Bethlehem en Rwanda, over het uitstapje met het dagcentrum van Coda naar de kust. “En daar bezochten we een tentoonstelling van een kunstenaar, die vooral naakte vrouwen schildert, en wat hebben we daar gelachen. Maar God, hoe heet die man ook alweer? Als je ‘m nodig hebt, is hij er niet, hè, God.”

Pano Vrijwilligers tijdens Oudjaar..Palliatief centrum CODABinnen een paar uur wenst heel het land zich op het ritme van vuurwerkknallen en drievoudig gesmak het allerbeste toe, en in Coda laveren we tussen joie de vivre en neerslachtigheid. “Het was een heel gezellige avond”, besluit Lia. “En daar ben ik heel dankbaar voor: deze mooie momenten heb ik nodig om die andere te verdragen.” Of ze goed zal slapen? Neen. Ze kan niets meer goed. Een zacht huilend vrouwtje wordt naar haar kamer begeleid – ze is bang voor de diepe, donkere nacht die anderen een leutige kater of eerste lief en vooral lichtheid zal bezorgen.

Hilde en Koen begeven zich na het afwassen naar hun eigen salonnetje, Nicole zal samen met haar zoon nog een glas drinken. Allen wensen ze ons een goede gezondheid voor 2013 en lang daarna – in ons geval kan het wel. “Veel mensen melden ons dat die laatste Kerstmis of oudjaar de beste is die ze hebben mogen meemaken: omdat-ie er echt toe doet, zo intens is”, stelt verpleegster Ann. “Maar ik hoef jullie niet te vertellen dat je er élke keer moet van genieten.” Drie uur later ontploffen de vuurpijlen. Het regent en waait, en toch is er plaats voor een zacht glanzen.

Foto’s: Patrick Hattori
Met dank aan Coda Wuustwezel
Dit artikel verscheen in geredigeerde vorm in de Gazet van Antwerpen

Advertenties

2 Comments

Add yours →

  1. Heel goede reportage; sprekende foto’s ; een realiteit waar we niet vaak bij stilstaan.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s